Sehingga Sumpahpun Tidak Lagi Dipercayai

Keputusan Pilihanraya Kecil Permatang Pauh sememangnya diduga, tetapi pertambahan majoriti yang diperolehi oleh Anwar Ibrahim bukanlah sesuatu yang biasa. Secara keseluruhannya keputusan pilihanraya ini menandakan rakyat sudah tidak lagi mempercayai apa sahaja sumber yang datang daripada pihak berkuasa. Rakyat Malaysia sudah menjadi seperti rakyat negeri Kelantan yang tidak mempercayai apa sahaja pengkhabaran yang dibawa dari saluran pihak berkuasa melalui media massa. Perkara ini sebenarnya telah ditunjukkan pada Pilihanraya Umum yang lalu lagi, sehingga rakyat mula beralih kepada media-media alternatif seperti internet dan blogger.

Sepasukan pengkaji dari Universiti Malaya telah membuat kajian tentang trend penerimaan pengundi terhadap pengkhabatan yang dibuat oleh media-media perdana. Keputusannya lebih 40% daripada pengundi telah beralih kepada pengkhabaran maya yang lebih diyakini kebenarannya. Peratusan ini sebenarnya diterjemahkan kepada peratusan undi popular pembangkang yang hampir mencapai 50% dalam Pilihanraya Umum yang lalu. Dari segi politik nasional, trend penerimaan rakyat seperti ini akan menjadikan pihak yang berkuasa akan semakin sukar memperkukuhkan kedudukan dan jauh sekali untuk menstabilkan politik dalam negara ini.

Sekiranya rakyat sesebuah negara mempunyai trend seperti ini, bermakna apa sahaja propaganda dan penerangan yang dilakukan oleh kerajaan akan dianggap palsu. Secara langsung menunjukkan tiada lagi tali penghubung antara kerajaan dan rakyat. Kerajaan tidak lagi dapat menyampaikan dasar dan pendirian mereka untuk disebarkan kepada rakyat. Media yang sepatutnya menjadi penghubung antara kerajaan dan rakyat telah lumpuh. Sebaliknya rakyat lebih senang mempercayai sumber-sumber yang tidak diketahui sumbernya, walaupun mereka sedar sumber itu tidak boleh dipertanggungjawabkan. Maka dalam situasi seperti ini mana-mana kerajaanpun akan goyang.

Berkemungkinan bila menyedari senario seperti ini, maka pihak berkuasa menggunakan pula satu kaedah untuk meyakinkan masyarakat Islam iaitu dengan bersumpah. Bersumpah ini adalah sebagai satu kaedah bagi meyakinkan mana-mana pihak setelah seseorang itu tiada bukti lain yang boleh menyokong dakwaannya. Sumpah dalam Islam ini ada beberapa kategori termasuklah yang paling ringan seperti qasam sehingga yang paling berat seperti mubahalah. Menyedari bahawa trend rakyat sekarang sudah tidak lagi menerima propaganda media-media perdana, maka beberapa pihak telah mengambil langkah bersumpah. Sumpah yang dilakukan oleh mereka sehinggalah ke tahap yang paling berat.

Begitu mengejutkan apabila rakyat tidak juga boleh menerima perakuan oleh mereka-mereka yang bersumpah ini. Rakyat yang beragama Islam diyakini bukanlah tidak mempercayai kaedah bersumpah ini tetapi tidak mempercayai orang yang dianggap menyalahgunakan kaedah ini. Perkara seperti ini bukanlah sesuatu yang baru kerana dalam al-Quran sendiri menukilkan ada golongan yang menjadi sumpah-sumpah ini sebagai perisai bagi melindungi kesalahan diri mereka. Episod sumpah ini seharusnya dilihat oleh semua pihak bahawa rakyat Malaysia hari ini bukan lagi mereka yang boleh diperbodohkan, sebaliknya mereka telah mempunyai anjakan kefahaman politik yang lebih baik.

Sekali Lagi UMNO Perak Ikut Pintu Belakang

Penahanan dua Exco Kerajaan Negeri Perak dilihat sebagai satu lagi percubaan UMNO Perak untuk meragut kerajaan Pakatan Rakyat (PR) di negeri tersebut. Sehingga kini masih tidak diketahui apakah peranan BPR Perak sama ada dipergunakan oleh UMNO Perak atau turut memainkan peranan penting. Samsiah Abu Bakar yang menerajui BPR Perak sememangnya mempunyai 'track record' yang meragukan di kalangan pihak-pihak tertentu di negeri itu. Tuduhan rasuah terhadap seorang hakim Mahkamah Syariah Perak masih lagi menjadi bualan mulut masyarakat negeri ini khususnya, iaitu sejauh mana kebenaran BPR turut terlibat untuk memerangkap hakim tersebut?

Sebelum ini UMNO Perak telah melakukan tawar menawar terhadap PAS Perak untuk menggagalkan pembentukan kerajaan PR sejurus selepas Pilihanraya Umum (PRU) yang lalu. Bermacam saluran digunakan oleh UMNO Perak bermula dengan meminta Mufti Perak sebagai orang tengah untuk mempelawa PAS bekerjasama dengan UMNO. Mufti ini dikatakan menghubungi pimpinan PAS di peringkat pusat dan negeri untuk tujuan tersebut. UMNO Perak juga menggunakan Ziyad menantu Tajul Rosli yang pernah bergiat dengan PAS di luar negara untuk mengemukakan tawaran tersebut. Tawaran yang cuba diberikan kepada pimpinan PAS Perak bukan 'kecil-kecil anak'.

Bagaimanapun PAS menunjukkan kesetiaan yang tinggi bersama PR walaupun tawaran yang dikemukakan oleh UMNO Perak sebenarnya lebih lumayan. Setelah melalui episod tarik menarik yang panjang, akhirnya kerajaan PR di Perak berjaya juga dibentuk dan usaha UMNO Perak untuk masuk melalui pintu belakang gagal. Tindakan UMNO Perak menggunakan saluran Mufti Perak tersebut bukan sahaja memburukkan nama UMNO Perak sebaliknya turut memalit nama Mufti tersebut. Beliau yang pernah mendapat tempat di hati pencinta-pencinta Islam sebelum ini, sekarang tidak lagi boleh dipercayai kerana terlibat dengan satu usaha kotor bersama UMNO Perak.

Setelah gagal memancing PAS, UMNO Perak cuba pula memancing ADUN-ADUN dari PKR dan DAP. Sebagaimana yang di dakwa oleh pimpinan DAP, Perak tawaran yang dikemukakan kepada ADUN-ADUN tersebut cukup besar, berkali ganda lebih besar daripada tawaran kontraktor yang sekadar bernilai lebih sedikit RM 100 ribu. Bagaimanapun ADUN-ADUN tersebut menunjukkan setiakawan yang tinggi dan tidak sanggup mengkhianati amanah rakyat yang mengundi mereka. Dikhabarkan antara ADUN yang ditawarkan sogokan lumayan itu termasuklah dua Exco yang ditahan oleh BPR. Sekali lagi cubaan UMNO untuk masuk ikut pintu belakang gagal.

Laporan terhadap BPR telah dibuat dengan butiran yang lengkap termasuklah nombor telefon penyogok dan SMS yang terlibat dalam sogokan tersebut. Sehingga hari ini Samsiah Abu Bakar tidak mengeluarkan sebarang kenyataan berkaitan dengan aduan rasuah oleh pimpinan PR itu. Kepantasan beliau jauh berbeza dengan apa yang beliau lakukan dalam kes penahanan dua Exco Perak ini. Beliau yang beridolakan Rafidah Aziz turut meneladani idola tersebut yang diragui oleh banyak pihak tentang kesuciannya. Nama Samsiah Abu Bakar dan BPR Perak kini turut disenarai hitam bersama Mufti Perak oleh pihak-pihak yang mempejuangkan nasib rakyat dan kerajaan yang telus.

Penahan dua Exco Perak ini merupakan satu lagi episod UMNO Perak untuk menumbangkan Kerajaan PR melalui pintu belakang. Dikatakan Exco Perak yang merupakan ADUN Changkat Jering ditahan bersama seorang lelaki yang ingin bertemu beliau di sebuah restoran. Lelaki tersebut datang bersama sebuah beg. Baru sahaja dua tiga minit bercakap BPR telah bertindak menahan Exco tersebut dan beg lelaki tersebut telah dirampas. Menurut satu sumber kesemua wang dalam beg tersebut telahpun siap 'ditanda' untuk dijadikan bahan bukti sekiranya kes tersebut dibawa ke mahkamah. Kes seperti mengingatkan kepada perangkap yang dibuat oleh PAS Johor terhadap wakil UMNO yang menyogok calon PAS pada PRU tahun 2004 yang lalu supaya menarik diri. Sampai sekarang kes yang dilaporkan kepada BPR itu senyap sunyi.

Manakala Exco Perak yang nerupakan ADUN Behrang pula ditahan di pejabatnya. Tidak diketahui adakah ditahan atas kes yang sama. Sekiranya dilihat kepada maklumat yang dikemukakan oleh BPR kepada Mahkamah bagi tujuan menahan reman beliau, seolah-olah kesnya berlainan. Beliau dikatakan meminta wang sejumlah RM 5000 daripada seorang yang tidak dikenali. Kelihatan kes beliau ini menyamai kes sogokan terhadap Hakim Mahkamah Syariah Perak sekiranya dilihat dari segi modus operandi pihak yang terlibat. Jumlah RM 5000 bukanlah satu jumlah yang besar berbanding sogokan yang pernah ditawarkan kepada beliau untuk melompat parti.

Isu penahanan Exco Perak ini bersama bekas ADUN Bota dari PKR mungkin bersifat serampang dua mata, iaitu menjatuhkan Kerajaan Perak melalui pintu belakang dan menjejaskan peluang Anwar Ibrahim dalam Pilihanraya Kecil Permatang Pauh. Sebab itulah individu PKR yang dilibatkan bukannya DAP. Sekali lagi media cuba memainkan peranannya untuk mencapai maksud ini. Sepatutnya BPR tidak mengheboh-hebohkan penahanan tersebut termasuklah memasukkan unsur-unsur yang belum pasti seperti rasuah seks. Dalam kes binaan runtuh di Gerik akhir tahun lalu, ketika BPR ditanya adakah kemungkinan Tajul Rosli akan turut disiasat, BPR dilihat sangat menjaga kerahsiaan siasatan. Mengapa tidak pada kali ini?

Dr Asri kah Penasihat Saiful?

Sekiranya benar tuduhan liwat ke atas Datuk Seri Anwar Ibrahim (DSAI) adalah konspirasi, maka mungkinkah Dr Asri salah seorang daripada konspiratornya? Tindakan bersumpah yang dilakukan oleh Saiful Bukhari yang 'kebetulan' dibuat sehari sebelum penamaan calon bagi kerusi Parlimen Permatang Pauh adalah atas pandangan Dr Asri. Sekiranya Dr Asri jadi bertanding bagi merebut kerusi tersebut atas tiket BN, maka kesangsian atas kemungkinan tersebut amat tipis sekali. Malah kalau beliaulah calon BN sudah pasti isu sumpah Saiful itu akan menjadi isu beliau yang utama dalam kempen tersebut. Nasib baiklah beliau tidak terdorong untuk menerima pelawaan BN tersebut sekaligus memperlihatkan beliau masih 'setia'.

Tindakan Dr Asri mencadangkan supaya Saiful dan DSAI bermubahalah benar-benar menimbulkan lagi kecelaruan dalam senario politik Malaysia. Cadangan tersebut telah digunakan sebaik mungkin oleh BN untuk dijadikan isu politik bagi menghadapi DSAI dalam Pilihanraya Kecil Permatang Pauh. Meskipun Saiful menyatakan tindakannya bukan atas dorongan politik, tetapi tindakan beliau telah digunakan sebaik mungkin oleh pimpinan UMNO termasuklah bekas ahli UMNO Dr Mahathir. Peranan yang dimainkan oleh pihak media pula telah menjadikan rakyat semakin keliru terhadap penyelesaian Islam tentang isu tersebut. Kesemua ini adalah hasil daripada pandangan Dr Asri.

Sumpah yang dilakukan oleh Saiful ini sukar ditentukan untuk dikategorikan di bawah peruntukan hukum yang mana. Adakah sumpah boleh ini dikategorikan di bawah Mubahalah, al-Yamin atau Li`an. Sekiranya sumpah Saiful ini hendak dikategorikan di bawah Mubahalah, maka banyak keraguan yang boleh ditimbulkan. Demikianlah juga sekiranya hendak dikategorikan di bawah al-Yamin seperti pandangan Presiden Persatuan Peguam Syari`e, pun banyak pertikaian yang boleh ditimbulkan. Jika hendak dikategorikan sebagai Li`an, lagilah banyak pertikaiannya.

Mubahalah seperti yang terdapat dalam Islam adalah bersandarkan kepada ayat 61 Surah Ali Imran. Para ulama tafsir seperti Ibn Katsir telah merujukkan ayat ini kepada peristiwa Rasulullah s.a.w. didatangi oleh sekumpulan Kristian daripada Najran berdasarkan kepada riwayat-riwayat yang kuat. Setelah berlaku pertikaian terhadap dakwaan mereka bahawa Isa a.s. adalah Tuhan atau anak Tuhan dan juga tentang kerasulan Nabi Muhammad s.a.w., maka Allah s.w.t. menurunkan ayat ini mencabar golongan Kristian tersebut bermubahalah. Diriwayatkan Rasulullah s.a.w. membawa Ali, Fatimah, Hassan dan Hussain r.a. ke sebuah tempat bagi menunggu golongan Kristian itu bermubahalah, tetapi akhirnya mereka enggan.

Sekiranya Mubahalah ini hendak dijadikan sandaran, maka tuduhan liwat ini tidak sesuai dibandingkan dengannya. Mubahalah yang dikehendaki oleh ayat al-Qur'an ini adalah berkaitan dengan persoalan yang begitu besar iaitu `aqidah seperti persoalan benarkan Isa a.s. anak Tuhan yang ditimbulkan oleh golongan Kristian dari Najran tersebut. Demikianlah juga berkaitan dengan sama ada Ibn `Arabi sesat ataupun tidak seperti contoh yang diberikan oleh Dr Asri. Pertikaian-pertikaian seperti ini tiada jalan lain untuk diselesaikan melainkan kemuncak kepada pertikaian atau perdebatan tersebut bolehlah dilakukan mubahalah. Manakala pertuduhan liwat mempunyai jalan yang tertentu seperti yang terdapat dalam hukum hudud.

Berkenaan dengan al-Yamin pula, sumpah Saiful ini tidak bertepatan langsung dengan hukum al-Yamin seperti dalam prosedur mahkamah yang terdapat dalam hukum-hukum Islam. Ulasan Presiden Persatuan Peguam Syar`ie bahawa sumpah Saiful mempunyai Taghliz boleh dipertikaikan kerana al-Yamin sepatutnya dilakukan di hadapan hakim atau Qadhi atas tuntutan beliau. Dengan pengertian lain al-Yamin ini dilakukan dalam perbicaraan mahkamah bukannya seperti dilakukan oleh Saiful yang kemudiannya diikuti dengan sidang akhbar. Malah hukum asal al-Yamin itu sebenarnya dituntut ke atas mereka yang didakwa setelah mereka tiada bukti dan saksi untuk menafikan dakwaan itu, dan dalam kes ini yang didakwa ialah DSAI.

Lebih daripada itu al-Yamin tidak terpakai dalam kes-kes yang berkaitan dengan hudud dan Qisas. Menurut Wahbah al-Zuhayli dalam kitab Fiqh al-Islami wa Adillatuhu, Fuqaha bersepakat terhadap enam syarat al-Yamin dan beliau menyebut syarat yang kelimanya ialah ia tidak berlaku dalam kes-kes hudud dan Qisas. Dalam melakukan al-Yamin ini tidak terdapat kalimah la`nat seperti yang terdapat dalam li`an, sebaliknya cukup dengan bersumpah atas nama Allah s.w.t atau sifat-sifatNya. Maka sumpah yang dilakukan oleh Saiful tidak langsung menepati syarat-syarat al-Yamin seperti yang terdapat dalam hukum Islam, malah dilakukan sebelum bermulanya perbicaraan mahkamah.

Manakala sekiranya hendak dikaitkan sumpah Saiful ini dengan hukum Li`an, lagilah tidak mempunyai asas langsung. Seperti yang diulas oleh Utusan Malaysia sumpah Saiful ini berkaitan dengan ayat 4-9 Surah al-Nur, jelas sekali ayat-ayat ini berkaitan dengan hukum Qazaf dan Li`an. Dalam ayat-ayat tersebut khususnya ayat 6 menyebutkan dengan terang sekali tentang hukum Li`an adalah berkaitan dengan kes suami-isteri. Pendirian Tuan Guru Abdul Hadi tentang perkara ini adalah tepat, iaitu hukum Li`an langsung tidak terpakai dalam kes tuduhan Saiful ini. Oleh sebab itu, sumpah Saiful ini walaupun hampir menyamai lafaz Li`an tidak boleh dikategorikan sebagai Li`an.

Sumpah Li`an seperti yang terdapat dalam ayat ini bukan dilakukan sekali sepertimana yang dibuat oleh Saiful. Dalam ayat-ayat Surah al-Nur itu menyebut bahawa Li`an adalah untuk menggantikan empat saksi yang adil seperti yang dikehendaki dalam kes yang mensabitkan perlakuan zina. Maka sesorang yang mendakwa pasangannya berzina hendaklah bersumpah empat kali dan diikuti yang kelima la`nat Allah s.w.t. ke atasnya sekiranya dia berdusta. Oleh kerana itu, sumpah yang dilakukan oleh Saiful ini bukan sahaja tidak tepat dari segi dasarnya malah teknikal melakukannya pun tidak bertepatan dengan kehendak Islam. Jelas sekali sumpah tersebut tidak boleh dikategorikan sebagai Li`an.

Maka sumpah Saiful ini tidak diketahui dalam kategori mana, Mubahalah, al-Yamin atau Li`an. Tindakannya bersumpah dilihat lebih didorong oleh motif politik sekiranya dilihat dari segi masanya. Kalaulah benar beliau ingin menjadikan sumpahnya sebagai Mubahalah, maka beliau perlu menunggu bila DSAI boleh bersumpah sekali dengannya di suatu masa dan tempat yang tertentu seperti yang dilakukan oleh Rasulullah s.a.w. DSAI juga pernah menyebut sekiranya ulama yang dipercayai berpendapat wajar bermubahalah, maka beliau sanggup menyahut cabaran. Mengapa Saiful tidak boleh menunggu masa dan tempat yang ditetapkan sehingga Mubahalah itu benar-benar mengikut seperti yang dilakukan Rasulullah s.a.w.

Siapakah penasihat agama Saiful dalam melakukan sumpah ini?

Muzakarah Matangkan Politik Malaysia

Pembentukan kerajaan campuran sememangnya merupakan satu fenomena baru dalam politik Malaysia. Selepas Pilihanraya Umum (PRU) yang lalu, sekurang-kurangnya 3 buah negeri telah di perintah atas muafakat parti-parti politik untuk membentuk kerajaan campuran. Sebelum daripada ini, Barisan Nasional (BN) dengan ditunjangi oleh UMNO telah memerintah dengan selesa di bawah satu parti gabungan. Walaupun BN adalah gabungan parti-parti politik, tetapi setiap parti politik itu tidak bebas untuk membuat keputusan. Malah dalam perkara-perkara yang bersabit dengan kepentingan rakyat, MP dan ADUN mereka tiada kebebasan melainkan menyokong apa sahaja yang telah ditentukan oleh kerajaan BN.

Pembentukan sebuah kerajaan campuran sudah tentulah berbeza dengan amalan politik BN dalam membentuk kerajaan. Kerajaan campuran yang dibentuk oleh Pakatan Rakyat (PR) seharusnya membawa satu kematangan politik yang baru, iaitu setiap parti yang membentuk pakatan itu mempunyai hak untuk membuat apa-apa keputusan yang difikirkan memberi kebaikan kepada rakyat. Setiap parti juga mempunyai hak untuk bersetuju dan tidak bersetuju dengan keputusan-keputusan yang dibentuk oleh kerajaan campuran dengan meletakkan kepentingan rakyat sebagai keutamaan. Kebebasan yang seperti inilah yang akan menghalang komplot-komplot di kalangan parti-parti yang memerintah untuk mengkhianati rakyat.

Dalam situasi yang lebih ideal, setiap MP dan ADUN dalam parti-parti yang membentuk kerajaan campuran itu juga mempunyai kebebasan politik. Mereka boleh menyuarakan apa sahaja yang difikirkan memberi kebaikan kepada rakyat, walaupun suara mereka itu tidak selari dengan kehendak parti yang diwakili ataupun kerajaan campuran yang dibentuk. Maka setiap MP dan ADUN tidak akan menjadi burung kakak tua yang mengiakan sahaja apa yang diputuskan oleh kerajaan campuran, sebaliknya keputusan kerajaan campuran itu akan terpaksa melepasi tapisan-tapisan yang banyak. MP dan ADUN itu bertindak bebas untuk kebaikan rakyat secara umum.

Sememangnya sukar parti-parti politik yang membentuk kerajaan campuran dan ahli-ahli mereka untuk menerima kematangan politik seperti ini. Setelah lebih 50 tahun politik Malaysia dibudayakan dengan gaya pemerintahan BN, maka sangatlah sukar untuk setiap parti politik dan ahli-ahlinya menerokai satu tahap kematangan politik tersebut. Demikianlah sukar untuk menerima bagaimana Dewan Pemuda PAS Selangor boleh menentang program-program hiburan tidak bermoral yang dianjurkan di bawah Kerajaan Negeri Selangor yang mereka dukungi. Malah paling sukar untuk menerima kesediaan PAS untuk berbincang dengan UMNO dalam hal yang berkaitan dengan kepentingan Islam dan Melayu.

Satu perkara yang paling menghantui mereka ialah bagaimana kestabilan politik boleh terjamin dengan adanya kebebasan seperti ini? Sekiranya setiap parti mempunyai kebebasan dalam membuat keputusan tanpa terikat dengan pakatan politik, maka bolehkah kerajaan campuran yang dibentuk itu stabil? Jika setiap MP dan ADUN bebas bersuara untuk menyokong dan membangkang, maka bolehkan kerajaan campuran itu memerintah dengan selesa? Persoalan-persoalan seperti ini pastinya menghambat mereka yang telah 50 tahun dibudayakan dengan gaya pemerintahan BN. Sedangkan semua mereka mengakui gaya pemerintahan BN itulah yang telah membelakangkan kepentingan rakyat.

Kestabilan sesebuah kerajaan campuran dan pakatan politik yang dibentuk akan terjamin selama mana wujudnya persefahaman yang tinggi di dalam kerajaan campuran dan pakatan politik tersebut. Persefahaman yang tinggi ini akan tercapai sekiranya setiap parti meletakkan asas kebersamaan yang kukuh. Dalam konteks Pakatan Rakyat asas yang telah dibentuk ialah bersama menegakkan keadilan, menolak kezaliman, menghapuskan rasuan dan lain-lain. Pada masa yang sama setiap parti perlu menghormati dasar perjuangan yang didukung oleh parti-parti masing-masing sebagai satu perbezaan yang tidak mungkin dielakkan. Di sinilah dapat dilihat kepentingan dialog yang berterusan dan hidup.

Kestabilan sesebuah kerajaan campuran juga terletak di atas tindakan kerajaan memenuhi tuntutan masyarakat madani (civil society) yang mewakili rakyat teramai. Sebaliknya yang berlaku hari ini, parti-parti dalam PR bertindak memenuhi tuntutan masyarakat madani yang mewakili golongan penyokong tegar mereka. Golongan penyokong tegar ini hanyalah mewakili tidak lebih dari 30% para pengundi yang menyokong PAS, PKR dan DAP. Selebihnya adalah rakyat yang mengundi atas dasar menegakkan keadilan, menolak kezaliman dan lain-lain janji yang disepakati bersama oleh PR. Malangnya setiap parti dalam PR ini hanya cuba memenuhi tuntutan penyokong tegar mereka sahaja.

PAS sememangnya cuba memenuhi setiap tuntutan penyokong tegar mereka khususnya di kalangan orang Melayu. Mereka diwakili oleh kumpulan masyarakat madani seperti TERAS, ABIM dan lain-lain. Manakala DAP pula akan cuba memenuhi tuntutan penyokong tegar mereka seperti Suaram, Aliran dan lain-lain. Sedangkan golongan yang majoriti menyokong PR atas dasar menyokong asas kebersamaan PR tidak diwakili oleh mana-mana pihak. Hakikatnya golongan inilah yang sepatutnya ditonjolkan dan dipenuhi tuntutan mereka. Usaha-usaha perlu dibuat untuk memberi platform kepada golongan ini melalui forum-forum sehingga ke peringkat akar-umbi.

Menyedari hakikat tersebut, tindakan PAS untuk bertemu dan berbincang dengan UMNO merupakan satu langkah menerokai kematangan politik di negara ini. Perbincangan dengan UMNO bukan untuk menghasilkan penyatuan sebaliknya untuk membincangkan perkara-perkara yang boleh membawa kebaikan kepada rakyat. Pada ketika yang sama PAS tetap terus bersama PR selama mana PR meletakkan kepentingan rakyat sebagai keutamaan. Perkara inilah yang disentuh oleh Presiden PAS dalam temuramah dengan Harakah baru-baru ini, iaitu PAS mempunyai hak untuk berjumpa dengan sesiapa sahaja. Beliau juga menyebut dalam PR tiada siapa yang menjadi ketua, sebagai menggambar PR bukanlah BN.

Kebijakan politik yang ditunjukkan oleh pimpinan tertinggi PAS ini sememangnya sukar diterima pada masa kini. Akan tetapi apabila minda politik rakyat akan menganjak dalam memahami sebuah sistem demokrasi, maka kebijakan politik seperti ini akan diperakui. Garisan penamat ini mungkin masih jauh kerana di kalangan saf kepimpinan PAS sendiri masih belum menerima kebijakan politik yang diterokai, sebaliknya mengharapkan PR akan memerintah sepertimana amalan pemerintahan BN. Gaya pemerintahan BN yang mengongkong setiap parti komponen, MP dan ADUN nya untuk membuat keputusan dan bertindak seharusnya disimpan di muzium sebagai bahan kenangan sejarah.

Berlakukah Tsunami Politik Dalam PAS?

Kepada generasi baru PAS, isu-isu mutakhir berkaitan dengan muzakarah dan muqabalah ini seakan-akan membawa satu tsunami politik kepada parti tersebut. Kelihatannya saf kepimpinan PAS pusat sendiri seolah-olah tiada kesepakatan berkaitan dengan perbincangan dan pertemuan dengan UMNO tersebut. Paling akhir, Ketua Penerangan PAS Pusat saudara Mahfuz Omar dan Ahli Jawatankuasa PAS Pusat Saudara Hanifah Maidin telah bertindak agak agresif menyalahkan individu tertentu dalam kepimpinan tertinggi PAS yang dikatakan tidak telus dalam berterus-terang. Sebelum inipun telah ada polemik yang tersembunyi atau terserlah di kalangan saf pimpinan PAS pusat tentang isu tersebut.

Sekiranya di peringkat saf kepimpinan PAS pusatpun telah wujud kegelisahan, betapa pula saf kepimpinan PAS di peringkat akar-umbi. Rata-rata di kalangan mereka begitu gelisah untuk melihat perkembangan seterusnya, adakah kemungkinan PAS akan bekerjasama dengan UMNO atau terus bersama Pakatan Rakyat (PR). Ahli-ahli di peringkat akar umbi sememangnya gelisah untuk bersatu dengan UMNO kerana merekalah pada hakikatnya berhadapan dengan UMNO sejak lebih 50 tahun yang lalu. Setelah beberapa dekad bersinsing lengan dengan akar-umbi UMNO, tiba-tiba wujud kemungkinan PAS dan UMNO akan bekerjasama. Faktor inilah yang menyebabkan kegelisahan saf kepimpinan PAS di peringkat akar-umbi.

Selain daripada faktor pertama berkaitan dengan hubungan yang tidak harmoni dengan UMNO di peringkat akar-umbi, PAS juga tidak mungkin boleh menerima UMNO yang penuh dengan sejarah busuk dan hanyir. Sejak mencapai kemerdekaan UMNO yang menerajui kepimpinan negara telah terpalit dengan amalan-amalan yang tidak demokratik, menindas rakyat, menzalimi seteru politik, korupsi, nepotisme dan lain-lain lagi. Manakala PAS secara konsisten mengkritik UMNO disebabkan amalan-amalan tersebut atas dasar mencegah kemunkaran. Setelah lebih 50 tahun jatuh-bangun berhadapan dengan UMNO yang melakukan dosa-dosa ini, amatlah sukar bagi ahli-ahli PAS bersekongkol dengan mereka.

Faktor ketiga yang menyebabkan ahli-ahli PAS gelisah ialah kebimbangan terhadap tuduhan PAS sebagai pengkhianat dalam PR. Keputusan PRU yang lalu jelas menunjukkan PAS mendapat undi yang begitu besar dari kalangan bukan Islam. Kepercayaan yang ditunjukkan melalui kertas undi oleh masyarakat bukan Islam ini merupakan satu lembaran baru kepada dakwah PAS. Sepatutnya kesempatan yang ada ini digunakan sebaik mungkin untuk melebarkan dakwah kepada mereka, antaranya dengan menunjukkan kesetiaan kepada PR. Malah sepanjang sejarah PAS tidak pernah berkhianat dalam berkerjasama dengan parti lain.

Ketiga-tiga faktor inilah yang menyukarkan ahli-ahli PAS dan saf kepimpinan PAS di peringkat akar-umbi untuk bekerjasama dengan UMNO. Bagi beberapa Ahli Jawatankuasa PAS Pusat sepeti Mahfuz dan Hanifah, mereka berhasrat menyuarakan suara akar-umbi PAS yang begitu gelisah dengan tindakan-tindakan beberapa pimpinan di peringkat kepimpinan tertinggi PAS. Salah seorang daripada mereka ialah Ustaz Nasharuddin, Timbalan Presiden, yang selalu di anggap sebagai golongan elit dalam PAS yang tidak begitu turun ke peringkat akar-umbi. Beliau juga sering dianggap sebagai lebih mesra dengan golongan kelas elit dalam masyarakat sesuai dengan 'life-style' nya.

Situasi yang berlaku hari ini sebenarnya bukanlah satu fenomena baru dalam PAS, sebaliknya telah berlaku berulang-ulang kali. Kegelisahan di peringkat akar-umbi terhadap keputusan kepimpinan PAS paling ketara pernah berlaku ketika PAS menyertai UMNO dan parti-parti lain dalam Barisan Nasional (BN) pada tahun 1970-an. Penyertaan PAS ini telah mendapat banyak tentangan di peringkat akar-umbi, malah terdapat juga pimpinan-pimpinan PAS yang meletakkan jawatan dan mengisytiharkan keluar daripada PAS. Sebahagian daripada mereka tawaquf (tidak lagi aktif) walaupun masih menjadi ahli. Kesemua mereka hanya kembali kepada sediakala apabila PAS disingkirkan oleh BN.

Ketika PAS berura-ura untuk berkerjasama dengan Parti Semangat 46 (S46), sekali lagi berlaku kegelisahan di peringkat akar-umbi khususnya di Kelantan. Hasil daripada kegelisahan tersebut, lahirlah golongan yang menggelar diri mereka sebagai Islah, yang kebanyakan mereka terdiri daripada golongan ulama. Mereka telah mengambil sikap untuk menentang PAS dalam PRU tahun 1990. Akhirnya golongan inilah pula bersekongkol dengan UMNO yang pernah ditohmahkan dengan label yang tidak sanggup didengar oleh telinga. Bagaimanapun situasi ini agak lebih ringan kerana Parti Semangat 46 tidak dilihat sebagai UMNO dan mereka sanggup menerima Islam sebagai al-Din.

Yang paling terakhir ialah pada tahun 1998, ketika almarhum Ustaz Fadzil mengambil pendirian untuk menziarahi Anwar Ibrahim ketika beliau diambang kejatuhan. Tindakan almarhum tidak begitu disenangi oleh beberapa pimpinan PAS dan mewujudkan kegelisahan di peringkat akar-umbi. Mujurlah, selepas itu berlaku pemecatan Anwar yang seterusnya menyatukan kaum Melayu sehingga tidak memungkinkan kegelisahan dalam PAS itu terus berkembang. Pimpinan PAS dan ahli-ahli yang gelisah sebelum itupun turut sama bersimpati dengan Anwar, lalu membenarkan tindakan almarhum yang dibuat atas kebijakan politiknya sendiri. Sekiranya episod reformasi tidak berlaku kemungkinan sejarah 1990 akan turut berulang.

Sebenarnya banyak lagi episod-episod seumpama ini berlaku dalam PAS semenjak daripada almarhum Ustaz Ahmad Fuad sehinggalah hari ini. Kesemua ini berlaku atas dasar kecintaan semua pimpinan dan ahli kepada dasar perjuangan PAS untuk meninggikan kalimah Allah swt. Oleh sebab itu, isu muzakarah atau muqabalah ini tidaklah begitu besar sekiranya dibandingkan dengan beberapa peristiwa yang pernah berlaku dalam PAS. Yang penting ialah kesetiaan ahli kepada PAS sebagai wadah menegakkan Islam di samping keterbukaan mereka terhadap kebijakan politik yang dilakukan oleh pimpinan tertinggi. Mereka perlu memberi kepercayaan kepada pimpinan yang mereka lantik sendiri melalui forum yang sah dalam parti.

Setiap kepimpinan yang bersilih-ganti mempunyai kebijakan politik mereka masing-masing. Almarhum Ustaz Fadzil yang begitu dikagumi dari segi kebijakan politiknya, turut mendapat kritikan hebat khususnya di awal-awal beliau menerajui PAS. Ketika itu usia kepimpinan beliau masih terlalu muda ketika keputusan di buat untuk bergabung dengan S46. Jika dibandingkan usia kepimpinan Tuan Guru Haji Hadi hari inipun yang baru menjangkau enam tahun, masih terlalu awal untuk kita menilai kebijakan politik beliau. Demikian jugalah dengan Ustaz Nasharuddin yang baru menjangkau empat tahun menjawat Timbalan Presiden, sudah tentu memerlukan kematangan yang lebih dalam usianya yang masih muda.

Dalam situasi ini, sudah pastilah yang sangat dituntut ialah kematangan politik supaya setiap tindakan pimpinan dan ahli PAS tidak membuka ruang kepada mana-mana pihak untuk menghancurkan parti dan hubungan dengan PR. Sayyidina Ali ketika ditanya tentang kekalutan yang belaku dalam kepimpinan beliau menjawab: "Sewaktu Abu Bakar dan Umar memerintah, pengikut-pengikutnya seperti aku, manakala sewaktu aku memerintah, pengikut-pengikutnya adalah seperti kamu". Sekiranya ahli-ahli PAS seperti penarik beca dan lain-lain meneladani kata-kata Saiyyidina Ali ini, maka situasi yang berlaku dalam PAS tidak akan menjadi tsunami, sebaliknya hanyalah ombak besar yang terjahannya hanya sampai ke tepian pantai.

Bagaimana Kalau UMNO Mahu Bertaubat?

Ketika blog ini mengulas tentang khabar-khabar angin pertemuan pimpinan tertinggi PAS dan pimpinan tertinggi UMNO sebulan yang lalu, seorang moderator akhbar internet Tranungkite menyatakan ulasan tersebut tersasar. Hari ini, jelaslah ulasan tersebut bukan berasaskan kepada berita-berita tepi jalan, sebaliknya daripada sumber maklumat yang boleh dipercayai. Seperti yang dijangkakan pertemuan (muqabalah) ini telah menimbulkan pandangan pro dan kontra, malah dianggap boleh menyebabkan perpecahan di dalam PAS sendiri. Beberapa pemerhati politik temasuk dari kalangan ahli PAS seperti blog penarik beca telah begitu ghairah memainkan isu ini walaupun terdapat banyak maklumat yang salah dipaparkan seperti berkaitan dengan pemergian pimpinan PAS ke London.

Sebagai sebuah parti yang mendukung Islam sebagai matlamat perjuangan, PAS sudah semestinya tidak harus terikat dengan mana-mana pihak dalam memastikan teras perjuangannya tercapai. Persefahaman PAS dengan PKR dan DAP adalah atas dasar untuk sama-sama menolak kezaliman yang dilakukan oleh BN bukannya untuk menghancurkan teras Islam dan Melayu yang menjadi asas pembinaan negara Malaysia. Tindak-tanduk pimpinan bukan Islam daripada DAP dan PKR tidak menghormati asas-asas ini, seperti berdemontarasi meminta azan tidak dilaungkan ke luar masjid dan menghalang pembinaan surau adalah satu tindakan yang melampau.

Sememangnya kemenangan PAS turut disumbang oleh golongan bukan Islam, tetapi kemenangan DAP dan PKR juga turut disumbang oleh golongan Islam termasuk ahli-ahli PAS yang berada di seluruh negara. Sekiranya PAS boleh bersabar untuk tidak bermain dengan isu-isu sensitif seperti Negara Islam dan Hukum Hudud, mengapa DAP dan PKR tidak boleh turut berbuat demikian? Sekiranya PAS boleh bertolak ansur untuk tidak menuruti tuntutan penyokong tegarnya buat masa ini, mengapa DAP dan PKR tidak boleh bertolak ansur untuk turut tidak menuruti tuntutan penyokong tegarnya pula? Keadaan yang tidak memihak kepada PAS ini sudah tentu tidak boleh dibiarkan begitu sahaja.

Setiap parti politik seperti PAS, DAP dan PKR mempunyai penyokong tegar masing-masing. Bagaimanapun jumlah penyokong tegar ini sekitar 30% daripada keseluruhan pengundi, selebihnya adalah pengundi yang tidak berparti. Sememangnya penyokong tegar ini mempunyai tuntutan masing-masing yang mahu parti yang mereka sokong menunaikan tuntutan itu. Penyokong tegar PAS sudah tentu menuntut dilaksanakan sebuah negara yang terlaksana di dalamnya hukum-hukum Islam sebagaimana yang terdapat dalam Perlembagaan PAS. Manakala penyokong tegar DAP pula menuntut konsep Malaysian Malaysia yang telah lama diperjuangkan. Jelas PAS boleh bertolak-ansur dalam memenuhi kehendak penyokong tegar mereka tetapi tidak bagi DAP dan PKR.

Kedudukan PAS dalam Pakatan Rakyat (PR) juga semakin terpinggir sepertimana yang disebutkan oleh Tuan Guru Presiden PAS. Dalam keadaan PR belum memerintah negara, kedudukan PAS telah dipencilkan, betapa pula selepas kemasukan 30 orang MP yang disebut-sebut oleh Anwar Ibrahim selepas ini. Mereka ini besar kemungkinan terdiri daripada golongan bukan Islam Sabah dan Sarawak. Sekaligus golongan bukan Islam ini akan menjadi majoriti di kalangan MP PR. Bagaimana pula nasib PAS dan agenda politik Islam yang diperjuangkan olehnya. Dengan kedudukan yang tidak seimbang ini, mungkinkan tuntutan supaya azan tidak dilaungkan ke luar masjid akhirnya akan tertunai.

Kesemua perkiraan dan kemungkinan ini tidak boleh dipandang kecil, maka saf kepimpinan tertinggi PAS tidak boleh berdiam diri. PAS memerlukan alternatif-alternatif lain sekiranya perkiraan dan kemungkinan tersebut berlaku. Bibit-bibitnya mulai kelihatan berdasarkan gelagat yang ditunjukkan oleh pimpinan bukan Islam daripada DAP dan PKR. Oleh sebab itu, tindakan pimpinan tertinggi PAS bertemu dengan pimpinan tertinggi UMNO adalah sebagai persediaan sekiranya bibit-bibit tersebut menjadi kenyataan. Apakah selepas agenda politik Islam dipencilkan sebaliknya konsep Malaysian Malaysia dijulang, barulah pimpinan tertinggi mencari alternatif secara gelabah?

Sekiranya PAS boleh memaafkan Anwar, mengapa tidak PAS tidak boleh memaafkan Pak Lah. Semasa Anwar dalam UMNO serangan-serangan PAS tertuju kepadanya, tetapi kemudian dosa-dosa Anwar itu dimaafkan selepas beliau tersingkir daripada UMNO. Sekiranya Pak Lah tersingkir daripada UMNO dan bersekutu dengan PAS, maka dosa-dosanya turut akan dimaafkan oleh PAS sebagaimana Tunku Abdul Rahman dan Tun Hussien Onn dahulu. Malah kalau Dr Mahathir bersekutu dengan PAS, diyakini PAS turut akan memaafkan Dr Mahathir. Dari segi rekod politik, sehingga kini tindakan Pak Lah terhadap PAS adalah yang paling ringan berbanding dengan Tunku, Tun Hussien, Dr Mahathir dan Anwar sendiri.

Pada zaman Tunku lah ramai pimpinan-pimpinan PAS dipenjarakan termasuklah Dr Burhanuddin al-Helmy. Pada zaman Tun Hussien pula, PAS disingkirkan dari BN dan Kelantan ditawan dengan cara politik Gestapo. Pada zaman Dr Mahathir, berlakunya Tragedi Memali dan lain-lain penindasan terhadap PAS. Anwar yang ketika itu berada dalam kerajaan UMNO langsung tidak bersuara ketika kawan lamanya Ustaz Ibrahim Libya dibunuh. Akan tetapi kesemua dosa-dosa mereka boleh dimaafkan oleh PAS selepas mereka tersingkir daripada UMNO dan bersekutu dengan PAS. Mengapa pula apabila dengan Pak Lah, PAS tidak boleh berlapang dada untuk memaafkannya.

Pak Lah telah memulakan inisiatif awal dengan mewujudkan suasana kondusif kepada hubungan PAS dan UMNO dengan membenarkan harakah diterbit dua kali semingggu dan mengembalikan royalti petroleum negeri Trengganu. Sekiranya Pak Lah mencadangkan persempadanan semula bagi mengembalikan dominasi politik Melayu-Islam sebelum PRU akan datang apakah PAS tidak perlu menyokongnya? Hubungan PAS dan UMNO tidak semestinya duduk satu parti, sebaliknya hubungan kedua-dua parti seumpama hubungan MCA dan DAP. Meskipun mereka berlainan parti tetapi saling bersinergi untuk menjulang agenda politik mereka. Maka mengapa tidak PAS dan UMNO? Apakah apabila Pak Lah dan UMNO ingin bertaubat, maka PAS tidak boleh memaafkannya?

Kes Liwat: Konspirasi Najib atau Konspirasi Anwar?

Buat kali kedua rakyat Malaysia dipersaksikan dengan satu lagi peristiwa dakwaan kes liwat, kali ini sekali lagi membabitkan Anwar Ibrahim. Bagaimanapun dakwaan kali ini benar-benar menjadi penentu kepada keadaan politik negara yang begitu meruncing, iaitu ketika teraju kepimpinan negara tidak diketahui akan beralih ke tangan siapa. Empat individu yang dilihat berpotensi untuk berada di tempat tertinggi teraju kepimpinan negara ialah Pak Lah, Najib Tun Razak, Anwar dan Tengku Razaliegh. Keempat-empat mereka mempunyai peluang yang begitu seimbang untuk menerajui negara. Apa-apa senario yang berlaku dalam tempoh terdekat ini mampu mengubah senario politik negara dan menabalkan salah seorang mereka.

Oleh sebab itu, kes dakwaan liwat ini merupakan satu faktor yang begitu penting boleh menentukan senario politik itu. Pak Lah awal-awal lagi menafikan beliau terlibat dengan konspirasi tersebut. Manakala Tengku Razaliegh pula tidak mungkin terbabit dengan tuduhan yang dilemparkan kepada Anwar kerana setakat yang diketahui beliau tidak mempunyai orang-orang kuat yang boleh bertindak ala-gestapo dan mafia. Malah kedua-dua Pak Lah dan Tengku Razaliegh dilihat tidak akan mendapat kesan langsung dari segi politik sekiranya isu dakwaan itu akan menjadi isu penentu dalam politik negara. Maka tinggal dua individu yang akan terkesan secara langsung iaitu Anwar dan Najib.

Selepas tersebarnya dakwaan itu senario politik negara kelihatan mengimbau semula kepada simpati rakyat terhadap peristiwa pemecatan Anwar hampir satu dekad yang lalu. Peristiwa itulah yang telah menyebabkan majoriti kaum Melayu bersimpati dengan Anwar sehingga simpati itu diterjemahkan ke dalam bentuk sekongan politik dalam Pilihanraya Umum 1999. Sokongan itu bagaimanapun mulai berkurangan dengan tertabalnya Pak Lah sebagai Perdana Menteri. Sokongan majoriti kaum Melayu pada tahun 1999 sememangnya diakui berpunca daripada simpati terhadap Anwar dan boleh dikatakan ketika itulah pembangkang mendapat sokongan majoriti kaum Melayu.

Faktor Anwar ini mulai merosot selepas Pilihanraya Umum 1999 dan berterusan sehinggalah Anwar disumbat ke dalam penjara. Seruan reformasi Anwar yang bercampur-baur dengan simpati terhadapnya bagaimanapun terus ditiup oleh penyokong-penyokong kuat Anwar seperti Ezam dan rakan-rakannya. Bagaimanapun menjelang tahun 2004 setelah Dr Mahathir meletakkan jawatan sokongan terhadap Anwar itu semakin merosot. Fenomena kemerosotan ini dibuktikan melalui peti-peti undi pada Pilihanraya Umum 2004. Kemungkinan selepas menyedari bahawa Anwar tidak lagi menjadi faktor politik yang penting dalam senario politik, terdapat usaha-usaha untuk membebaskan Anwar daripada tuduhan yang dilemparkan.

Tidak dinafikan selepas pembebasan itu pengaruh Anwar kembali meningkat sedikit tetapi tidaklah seperti yang berlaku seperti sejurus selepas pemecatannya pada tahun 1998. Sokongan terhadap Anwar ini dengan seruan reformasinya mulai mendapat tempat di kalangan kaum bukan Melayu, manakala kaum Melayu tidaklah begitu banyak berubah. Malah agak menghairankan juga apabila rakan-rakan lama Anwar dalam ABIM, PKPIM, JIM dan lain-lain juga turut meragui masa depan Anwar dalam politik. Keputusan Pilihanraya Umum 1999, merupakan antara petunjuk yang penting kepada sokongan kaum Melayu dan bukan Melayu kepada Anwar.

Dengan tercetusnya isu terbaru tentang liwat ini, dilihat telah mengimbau semula sokongan masyarakat Melayu kepada Anwar. Rakan-rakan lama Anwar mulai menzahirkan simpati termasuklah melalui proksi mereka seperti PKPIM. Akhbar internet Malaysiakini pula menyatakan bahawa isu ini akan menaikkan semula reputasi Anwar dalam senario politik negara. Sememangnya sukar dan tidak bertanggungjawab untuk menuduh Anwar merancang ini semua untuk tujuan itu sebagaimana tuduhan Dr Mahathir bahawa Anwar menumbuk dirinya sendiri. Bagaimanapun kemungkinan itu tidak seharusnya diketepikan betapa pula tiada telahan dibuat oleh kebanyakan pemerhati politik tentang itu.

Tuduhan liwat terhadap Anwar ini sememangnya satu perbuatan yang melampau kerana cuba membunuh nama baik lawan politik dengan cara yang begitu jijik. Pandangan majoriti rakyat terhadap imej baik Anwar boleh tergugat sekiranya pihak pendakwa benar-benar berjaya menunjukkan dakwaan itu berlaku. Menyedari hakikat tersebut kemungkinan untuk Anwar merancang sendiri konspirasi itu agaklah kecil kerana isu ini amat berisiko terhadap Anwar. Sekiranya kita menerima tanggapan ini maka, tidak boleh tidak pihak yang merancang itu sebagaimana tuduhan Anwar ialah Najib. Jika benar Najib yang terlibat sebagai dalang, maka telahan kebanyakan pemerhati politik ada kebenarannya.

Berdasarkan kemungkinan-kemungkinan tersebut, maka isu berkaitan dengan gambar budak yang diliwat dengan Pegawai Khas Najib ini mungkin boleh menjadi penentu yang terbaik. Pegawai Khas Najib itu ialah Khairil Anas Jusoh. Beliau sebenarnya bekas lulusan UIA dan University of Cambridge dalam bidang undang-undang. Beliau juga dikatakan pernah berguru dengan Edward De Bono yang terkenal sebagai tokoh yang memperkenalkan banyak kaedah berfikir. Khairil Anas ini seorang yang agak Islamik yang mendapat tarbiyah ABIM dan dipercayai beliaulah antara yang membantu Najib dalam memperkenalkan beberapa idea seperti Melayu Glokal.

Bagaimanapun Khairil Anas ini pula sememangnya merupakan penyokong Anwar yang agak kuat. Gambar-gambar beliau di rumah Anwar semasa pemecatan Anwar tahun 1998 boleh menjadi bukti keterlibatannya menyokong Anwar semasa reformasi dahulu. Semasa di kampuspun beliau merupakan antara pengkagum Anwar serta mengenali ramai pembantu-pembantu rapat Anwar seperti Khalid Jaafar. Persoalannya sekarang kepada siapakah kesetiaannya diberi. Adakah Khairil Anas masih setia kepada Anwar atau beliau telah berpaling kepada Najib. Hanya beliau yang tahu di mana kesetiaannya dan kemungkinan beliaulah lebih mengetahui siapakah berkonspirasi.